بعضى از رسوم به گونه مالياتهاى مكمل به حساب مىآمد ، به مفهومى كه ميزان آنها با درصد ساير مالياتها محاسبه مىشد . با اين وصف رسومى ديگر نيز وجود داشت كه نرخ آنها ثابت بود . ارزيابى كامل همه رسوم و تشريح مفصل اهميت و تحول آنها خارج از مجال بررسى ماست . بنابراين ما بايد با صرفنظر كردن از بعضى بازتابها به اين بررسى قانع باشيم و با تأكيد براين واقعيت گفتارمان را خلاصه كنيم كه شمارى از اين رسوم تحميلى و مالياتها - البته نه همه آنها - حالت عوائد منظم دولتى پيدا مىكردند ؛ حالتى كه موجب مىشد ماليات مزبور از هدف اصلى خود و انتقال از « موازين فرعى » ( موازينى كه با درصد مالياتهاى ديگر محاسبه مىشد ) به موازين اصلى و ثابت دور بيفتد . گروه ويژه ديگر از مالياتهاى تحميلى كه اساسا با رسوم مورد بحث پيشين مشترك بود ، شامل مالياتهايى مىشد كه اصلا در فرصتهاى خاصى از سال تحميل مىگشت . در اين قلمرو نيز گرايشى وجود داشت كه اين تحميلات فوق‌العاده را به صورت مالياتهاى منظم درمىآورد . مثلا در قانون اوزون حسن ، ماليات طوى ( جشن ) و ماليات عروسى در رديف مالياتهاى فوق‌العاده آمده است ؛ بخصوص از ماليات عروسى كاملا روشن است كه اين مالياتها در ايام نخستين خود حالت اتفاقى داشته است . ولى قانون نشان مىدهد كه زمان اخذ هردو ماليات آغاز فصل بهار است و همين مىرساند . كه اين مالياتهاى تحميلى فوق‌العاده ، كسوت مالياتهاى منظم بر مردم را پيدا كرده است « 1 » . ميزان واقعى ماليات منظم كه اغلب با عنوان اصل مال و جهات و يا از ديدگاه غيرمسلمانان اصل جزيه معروف بود ، با مالياتهاى اضافى به صورت درصد ويژه‌اى از مبالغ اصل افزايش مىيافت . اين افزوده‌ها به مالياتهاى منظم ، تفاوت ( از نظر ادبى يعنى « فرق » ) ناميده مىشد . واژه مورد استعمال دوره مغول در اين خصوص ، فرع بود . در اسناد معمولا از تفاوت مال و جهات و تفاوت جزيه صحبت مىشود . هدف اصلى « تفاوت » محو افزايش عرفى محصول بدون اصلاح نرخهاى ماليات ثابت بود ؛ عملى كه هزينه ديوانى قابل ملاحظه‌اى به دنبال داشت ولى در حقيقت ، مالياتهاى تفاوت چيزى جز وسايل ساده تصنعى براى افزايش مالياتهاى اصلى نبود . اينها در ايام مغولان دريافت مىشد و رد آن را تا دوران صفوى مىتوان پيگيرى كرد « 2 » . يكى از طبقات ويژه مالياتهاى فوق‌العاده ، تعهدات و تكاليفى بود كه مستقيما به نقد و يا به جنس دريافت نمىشد . دراينجا نيز مىتوان منشاء را در دوران ايلخانى جست‌وجو كرد . پيش از همه در

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 182 . ( 2 ) - پطروشفسكى ، كشاورزى ، جلد 2 ، ص 264 ؛ « K istorii instiuta soyurgala » ، ص 239 ؛ و نيز نگاه كنيد به : پاپازيان ، Persidskie Dokumenty ، جلد 2 ، شماره 28 .